लोकगीत तथा लोकनृत्य

डोटेली देउडा, फाग र लोकगीतको मौखिक परम्परा

सवाल–जवाफको घेरादेखि संस्कारका मङ्गलगीतसम्म: स्रोतले के भन्छन्

परम्परागत पहिरन र गहनामा हातमा हात जोडेर देउडा नाच्दै गरेका महिलाहरू
देउडा नाच तस्बिर: Khaptad Digital Music · CC BY-SA 3.0

डडेल्धुराको मैलोडा गाउँकी एक वृद्ध फागरीलाई फाग कहिले सिक्नुभयो भनेर सोधिँदा उनले मिति सम्झिन सकिनन्। उनको भनाइ थियो, सासू जहाँ गाउन जान्थिन्, उनी पनि पछिपछि जान्थिन्, सँगै गाउँथिन् र गाउँदै सिक्थिन्। बडाम, रुमैल जहाँ पुगे पनि त्यहाँका फाग सिकिन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा सन् २००९ मा बुझाइएको एउटा शोधपत्रमा यो कुराकानी अभिलेख गरिएको छ [२]। सुदूरपश्चिमका लोकगीत कसरी एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पुग्छन् भन्ने कुरा यसले छोटकरीमा देखाउँछ: किताबबाट होइन, गाउने मानिसहरूसँग हिँडेर र उनीहरूसँगै गाएर।

यस लेखमा देउडा, फाग र यस क्षेत्रका केही अरू लोकगीतबारे प्रकाशित अध्ययन, सांस्कृतिक संस्थाका विवरण र पत्रपत्रिकाका रिपोर्टमा के लेखिएको छ भनेर केलाइएको छ। स्रोतले भनेका कुरा र लेखकले गरेको व्याख्या छुट्याएर राख्ने प्रयास गरिएको छ।

देउडा: दुई पङ्क्तिको गीत, गोलो घेराको खेल

सङ्गीत अनुसन्धान तथा विकास मञ्च (एमआरडीएफ) नेपालको विवरणअनुसार देउडा गीत र नाच दुवै हो। यसलाई देउडा नाच वा देउडा खेल पनि भनिन्छ। यो सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका साथै भारतको उत्तराखण्डको कुमाउँ क्षेत्रमा पनि प्रचलित छ [१]। कान्तिपुरका लागि बझाङबाट लेखिएको एउटा लेखले यसको फैलावट कर्णालीपारि भेरीदेखि महाकालीपारि कुमाउँ–गढवालसम्म भएको बताएको छ [६]।

देउडाको संरचना सरल छ। सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका सह-प्राध्यापक नरेन्द्रबहादुर ऐरको अध्ययनअनुसार देउडा प्रायः दुई पङ्क्तिको श्लोक हुन्छ। दुवै पङ्क्तिको अन्त्यमा अनुप्रास मिल्छ र एक पङ्क्तिमा सामान्यतया चौधदेखि सोह्र अक्षर हुन्छन् [३]। एमआरडीएफले भने एक पङ्क्तिमा चौध अक्षर हुने उल्लेख गरेको छ [१]।

ऐरले देखाएको एउटा रोचक कुरा पहिलो र दोस्रो पङ्क्तिबीचको सम्बन्ध हो। पहिलो पङ्क्ति धेरैजसो पुरानै, सबैले जानेको अभिव्यक्तिबाट लिइन्छ। यसको मुख्य काम लय र अनुप्रास मिलाउनु हो। दोस्रो पङ्क्ति भने गाउने बेलाको भावना वा परिस्थितिअनुसार नयाँ बनाइन्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ दुई पङ्क्तिको अर्थ नमिल्न पनि सक्छ [३]। उनले उदाहरणका रूपमा यो श्लोक दिएका छन्: “राजा मरी कोट बाँझैछ, दिपायलगढीको / यति माया क्या लाग्दोहो, यै मैना छडीको?” [३] (मूल लेखमा यो श्लोक रोमन लिपिमा छ; देवनागरी रूपान्तरण कालीतोलीको हो।) पहिलो पङ्क्तिमा दिपायलको पुरानो राजकोटको सम्झना छ, दोस्रोमा गाउनेको आफ्नै मायाको भाव।

परम्परागत पहिरन र गहनामा हातमा हात जोडेर देउडा नाच्दै गरेका महिलाहरू
देउडा नाच — तस्बिर: Khaptad Digital Music, CC BY-SA 3.0

नाचको रूपमा देउडा गोलो घेरामा खेलिन्छ। एमआरडीएफका अनुसार पुरुष र महिला छुट्टाछुट्टै समूह बनाउँछन्, एकअर्काको हात समातेर घेरामा नाच्छन् र एउटा समूहले प्रश्न गाउँदा अर्को समूहले जवाफ दिन्छ [१]। कान्तिपुरको लेखअनुसार पुरुष–पुरुष, महिला–पुरुष वा महिला–महिला मिलेर खेलिन्छ र पाइला मिलाएर गोलाकार घुमिन्छ [६]। सयौँ मानिसको अगाडि सवाल–जवाफ चल्ने कुरा पनि त्यही लेखले उल्लेख गरेको छ [६]।

नामको अर्थबारे स्रोतहरूमा फरक व्याख्या भेटिन्छ। एमआरडीएफका अनुसार ‘देउडा’ को अर्थ टेढो वा छड्के हो, किनकि नाच्दा खुट्टा छड्के चालमा सर्छन् [१]। कान्तिपुरको लेखअनुसार एक पाइला पूरा र अर्को आधा सारेर ‘डेढ पाइला’ चालिने भएकाले यसलाई डेउडा भनिएको हो [६]। दुवै व्याख्या नाचको पाइलासँग जोडिएका छन्, तर कुन सही हो भनेर यी स्रोतले टुङ्गो लगाउँदैनन्।

बाजाबारे पनि स्रोतहरूको जोड फरक छ। एमआरडीएफले देउडा कुनै बाजाबिना गाइने बताएको छ [१]। ऐरका अनुसार मादल, हार्मोनियम र बाँसुरी कहिलेकाहीँ प्रयोग हुन्छन्, तर ती सहायक मात्र हुन्, अनिवार्य होइनन् [३]। कान्तिपुरको लेखमा बाजासहित र बाजारहित दुवै खालका नाचमा देउडा गाइने उल्लेख छ [६]।

कहाँ र कहिले गाइन्छ

एमआरडीएफले दैलेख, कालिकोट, जुम्ला, अछाम, बझाङ, डोटी, डडेल्धुरा, बैतडी, बाजुरा र दार्चुलामा देउडा लोकप्रिय भएको सूची दिएको छ। यसको उत्पत्ति जुम्लाको सिंजा उपत्यकामा रहेको ऐतिहासिक खस राज्यमा भएको भनिन्छ भन्ने पनि त्यहाँ लेखिएको छ [१]। यो ‘भनिन्छ’ भन्ने तहको दाबी हो। त्यसको आधार के हो भन्ने त्यहाँ खुलाइएको छैन।

देउडा गाइने अवसर धेरै छन्। ऐरले मेला, चाडपर्व, भोज, विवाह र अरू सामुदायिक कार्यक्रमलाई यसको मुख्य थलो मानेका छन्। यस्तो सार्वजनिक प्रस्तुतिलाई ‘देउडा खेल’ भनिन्छ र यसले वरपरका गाउँबाट ठूलो भीड तान्छ [३]। उनको सन् २०२३ को अर्को लेखमा पनि देउडा चाडपर्व, मेला र विवाहमा नाचका रूपमा प्रस्तुत हुने र वन, खेतबारीजस्ता ठाउँमा एक्लै पनि गाइने उल्लेख छ [४]। एमआरडीएफले चाडपर्वमध्ये विशेष गरी गौरा पर्वलाई औँल्याएको छ [१]।

सन् २०१७ मा कञ्चनपुरबाट प्रकाशित एक रिपोर्टमा गौरा सुरु भएपछि मानिसहरूले देउडा नाच थालेको, हात समातेर एकै तालमा घुम्ने यो खेलमा देवीदेवता र मिथकसम्बन्धी गीत गाइने बताइएको छ [११]। काठमाडौं पोस्टको सन् २०२५ को लेखअनुसार अष्टमीको साँझ गौराका मूर्ति बोकेर महिलाहरू देउडा गाउँछन् [१०]।

बैतडीमा गौरा पर्वका क्रममा धानका बोटले बनेको गौराको मूर्ति सजाउँदै गरेका मानिसहरू
गौरा पर्व, बैतडी — तस्बिर: रमेश सिंह बोहरा, CC BY-SA 4.0

देउडा सधैँ सार्वजनिक घेरामा मात्र गाइँदैन। ऐरका अनुसार घाँस काट्न, दाउरा–स्याउला टिप्न वा वस्तुभाउ चराउन जाँदा महिलाहरू एक्लै पनि देउडा गाउँछन्। यस्ता गीत कसैलाई सुनाउन होइन, आफ्नै मनको पीडा, चाहना र गुनासो पोख्न गाइन्छन् [३]। कान्तिपुरको लेखले पनि घाँस, दाउरा र मेलापातमा ठाडी भाकामा प्रेम र विरहका स्वर गुन्जिने कुरा लेखेको छ [६]।

फाग र सगुन: संस्कारमा गाइने गीत

देउडा मनोरञ्जन र भावना पोख्ने गीत हो भने फागको स्थान अलग छ। चित्रराज भण्डारीको शोधपत्रअनुसार फाग र सगुन डोटेली समुदायका शुभ तथा धार्मिक अवसरमा महिलाहरूले समूहमा गाउने लोकगीत हुन्। फाग गाउनेलाई फागरी र सगुन गाउनेलाई सगुनारी भनिन्छ। यी गीत मौखिक परम्परामा बनेका छन् र एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा मुखैमुख सर्दै आएका छन्। संस्कारसँग जोडिएकाले यिनलाई मङ्गलगीत वा संस्कारगीत पनि भनिन्छ [२]।

सोही शोधपत्रअनुसार सगुन कुनै पनि कार्यको सुरुमा स्वस्तिवाचनसँगै गाइन्छ र काम निर्विघ्न पूरा होस् भन्ने शुभकामना बोक्छ। फाग भने अवसरअनुसार फरक हुन्छ [२]। शोधपत्रमा उद्धृत फागहरू न्वारनमा बच्चाको नाम राख्दा, बेहुलाको घरमा गणेश पूजा गर्दा र बेहुला जन्ती जान तयार हुँदा गाइने खालका छन् [२]। कान्तिपुरको लेखले पूजा, विवाह, व्रतबन्धजस्ता शुभ अवसरमा गाइने फाग, सगुन र माँगलको भाका र लय अलग्गै हुने बताएको छ [६]।

गौरा पर्वमा पनि फागको ठाउँ छ। कान्तिपुरको सन् २०२६ को डडेल्धुराबाट लेखिएको रिपोर्टमा संस्कृतिविद् मुरलीधर अवस्थीलाई उद्धृत गर्दै बिरुडा भिजाउँदा स्थानीय भाषाका सगुन र फाग गाउने परम्परा रहेको उल्लेख छ [९]। काठमाडौं पोस्टका अनुसार षष्ठीका दिन महिलाहरू धारा वा पँधेरामा फाग गाउँछन् [१०]।

भण्डारीले डा. जयराज पन्तको पुस्तक अञ्जुली भरी सगुन, पोल्टा भरी फाग लाई आधार बनाएर काम गरेका छन्। उनका अनुसार उक्त पुस्तकमा १५० फाग र ३ सगुन सङ्कलन गरिएका छन्। पन्त आफैँले वास्तविक सङ्ख्या यसको दोब्बर हुन सक्ने स्वीकारेका छन्। सङ्कलन मुख्यतः ब्राह्मण र क्षेत्री समुदायबाट गरिएको र अरू जातका फागसम्म पुग्न नसकिएको कुरा पनि पुस्तकमै स्वीकारिएको छ [२]। त्यसैले फागबारे उपलब्ध लिखित सामग्री पूरा तस्बिर होइन भन्ने बुझ्नुपर्छ।

भण्डारीले पन्तको वर्गीकरण पनि उल्लेख गरेका छन्। त्यसमा यस क्षेत्रका लोकगीतलाई घरगीत, बनगीत र चोखा गीतमा बाँडिएको छ। देउडा भावना र सांसारिक चाहना बोक्ने बनगीतमा पर्छ, जबकि चैत, धमारी, भलौलो, सगुन र फाग धार्मिक आधार भएका ‘चोखा गीत’ मा पर्छन् [२]। यो पन्तको वर्गीकरण हो। सबै अध्येताले यही विभाजन मान्छन् भन्ने यी स्रोतबाट देखिँदैन।

अरू भाका र विधा

देउडाभित्रै पनि फरक भाका छन्। एमआरडीएफले ठाडी भाका, रतेरी, हुड्केली र धमारीलाई यसका उपविधा भनेको छ [१]। कान्तिपुरको लेखले न्याउल्या, सु र ठाडी भाकाको नाम लिएको छ [६]। एमआरडीएफका अनुसार एउटा चराको नामबाट देउडा गीतलाई ‘न्याउली’ पनि भनिन्छ [१]।

सोही लेखमा अरू गीतको पनि छोटो परिचय छ: अठवाली गौरा पर्वमा गाइन्छ, धमारी देवीको जात्रामा, पुतला बिसु पर्वमा छोरीहरूले, चाँचरी रोपाइँमा, झोडा देवस्तुतिमा र भाट गीत भाट समुदायले गाउँछ। हुड्केलीलाई नृत्यको रूपमा उल्लेख गरिएको छ [६]। साहित्यकार यज्ञराज उपाध्यायले सुदूरपश्चिमको श्रुति परम्पराका गीतको लामो सूचीमा चैत, चाँचरी, ढुस्को, भोलाउलो, हुड्केली, सगुन, फाग, मागल, होरी, धमारी र भैलो जस्ता नाम राखेका छन् [७]।

यी सबै विधाको संरचना र अवसरबारे विस्तृत अध्ययन यस लेखका लागि हेरिएका स्रोतमा भेटिएन। त्यसैले यहाँ नाम र स्रोतले दिएको एक वाक्यको परिचय मात्र राखिएको छ।

मुखैमुख सिकिने, गाउँदै बनाइने

यी गीत कसरी सिकिन्छन् भन्ने प्रश्नमा स्रोतहरू एउटै दिशामा पुग्छन्: सुनेर, साथमा गाएर र अभ्यास गरेर। उपाध्यायका अनुसार आमाले गाएका फाग, मागल र ठाडी भाका ध्यान दिएर सुन्ने बच्चा ठूला भएपछि देउडा खेल्छन् [७]। माथि उल्लेख गरिएकी मैलोडाकी फागरीले पनि सासूसँग गाउँगाउँ हिँडेर फाग सिकेकी थिइन् [२]।

भण्डारीको शोधपत्रमा अर्को कुरा पनि छ। बाल्यकालमै बिहे भएर घर आएका बुहारीलाई पहिले देउडा खेल्न वा साथीको घरमा धेरै बस्न छुट हुँदैनथ्यो, तर फाग र सगुनजस्ता ‘गम्भीर’ गीत सिक्न भने प्रोत्साहन गरिन्थ्यो [२]। यो शोधकर्ताले पुरानो सामाजिक अवस्थाबारे गरेको वर्णन हो, आजको सबै गाउँको अवस्था होइन।

देउडामा भने सिक्नु र बनाउनु सँगसँगै चल्छ। ऐरका अनुसार दोहोरी देउडामा गायकले विपक्षी समूहको प्रश्नको जवाफ त्यहीँ बनाएर गाउँछ। यसका लागि सम्झना, कल्पना, हाजिरजवाफ र छिटो प्रतिक्रिया चाहिन्छ [३]। गायकहरू सबैलाई परिचित वाक्यांश, उखान र बिम्बको भण्डारबाट टुक्रा टिपेर नयाँ श्लोक जोड्छन्। त्यसैले एउटै गीत हरेक प्रस्तुतिमा केही फरक हुन्छ [३]।

ऐरले क्षेत्र भ्रमणमा देखेको एउटा कुरा पनि लेखेका छन्: दर्शकको सहभागिता नभए देउडा खेलले गति लिँदैन, कहिलेकाहीँ ढिला पनि हुन्छ। धेरै पटक दर्शक आफैँ घेरामा मिसिन्छन् [३]। यसबाट देउडा गाउने र सुन्नेबीचको रेखा पातलो रहेको बुझिन्छ।

बदलिँदो रूप: क्यासेटदेखि मञ्चसम्म

भण्डारीको २००९ को शोधपत्रले फाग र सगुन घट्दै गएकोमा चिन्ता गरेको छ। उनका अनुसार सडक, आधुनिक शिक्षा, बसाइँसराइ र नेपाली तथा अङ्ग्रेजी भाषाको बढ्दो प्रभावले नयाँ पुस्ताको रुचि घटाएको छ [२]। शोधपत्रमा उल्लेख भएअनुसार सन् १९६५ को अनिकालपछि धेरै परिवार कैलाली र कञ्चनपुर बसाइँ सरे र त्यसले पनि संस्कृतिमा प्रभाव पार्‍यो [२]। उनले देउडाको संरक्षणमा गायक, सङ्गीत कम्पनी, एफएम रेडियो, रेडियो नेपाल र टेलिभिजनले ध्यान दिए पनि फाग र सगुनलाई त्यति ध्यान नदिइएको टिप्पणी गरेका छन् [२]।

देउडाको बजार भने बढेको देखिन्छ। कान्तिपुरको सन् २०२४ को रिपोर्टअनुसार गायक लालबहादुर धामीले कक्षा ९ मा पढ्दा पहिलो एल्बम निकालेका थिए। पहिलो क्यासेट बेच्न उनी पसल–पसल धाए, मुम्बईसम्म पुगे र करिब १० हजार क्यासेट बेचेर लगभग एक लाख रुपैयाँ कमाए [८]। अहिले क्यासेटको चलन हराउँदै गएको र डिजिटल माध्यमसँगै मेला महोत्सव गायकको आम्दानीको स्रोत बनेको गायक चक्र बमको भनाइ त्यही रिपोर्टमा छ [८]।

देवेन्द्रबहादुर शाहको अध्ययनले यो परिवर्तनलाई ‘लोकबाट लोकप्रिय संस्कृतितर्फ’ को यात्रा भनेको छ। उनका अनुसार यातायात, सञ्चार र गाउँबाट सहरतर्फको बसाइँसराइसँगै देउडा रेकर्डिङ, भिडियो र स्क्रिनमा पुग्यो। प्रस्तुति छोटिँदै गयो, कतै आधुनिक बाजा थपिए र घेरा मञ्चअनुसार बदलियो। रेस्टुराँ, कलेज र विदेशका कार्यक्रममा पनि देउडा हुन थाल्यो [५]। ऐरले छापाखाना, रेडियो, टेप रेकर्डर, टेलिभिजन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले देउडाको सिर्जना र प्रसारको तरिका बदलेको र त्यसबाट ‘हल्का, मिश्रित’ रूप जन्मिएको लेखेका छन् [३]।

काठमाडौँको टुँडिखेलमा एकअर्काको काँधमा हात राखेर देउडा खेलिरहेका मानिसहरू
टुँडिखेलमा देउडा खेल — तस्बिर: जनक राज भट्ट, CC BY-SA 4.0

यो परिवर्तनमाथि सहमति छैन। कान्तिपुरको रिपोर्टअनुसार नयाँ पुस्ताका गायकमाथि देउडामा ‘विकृति’ ल्याएको आरोप लाग्छ। गायिका रेखा जोशी देउडाका नाममा जे पायो त्यही गर्न नहुने बताउँछिन्, तर चक्र बम परिवर्तनलाई समयको माग ठान्छन् [८]। उपाध्यायले पनि लोकसंस्कृतिमा ‘विकृतिका सस्ता झुल्का’ मिसाउने प्रयास भइरहेकोमा चिन्ता जनाएका छन् [७]।

गाउँ छाडेर बसेकाहरूले पनि यो परम्परा सँगै बोकेका छन्। ऐरका अनुसार यी क्षेत्रबाट भएको बसाइँसराइका कारण देउडा देशभर र विदेशसम्म सुनिन थालेको छ [४]। उपाध्यायले काठमाडौंको टुँडिखेल र खुलामञ्चदेखि अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापानका सभाहलसम्म देउडा र गौराका गीत गुन्जिएको उल्लेख गरेका छन् [७]। काठमाडौं पोस्टका अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको कोटेश्वर, कपन, इमाडोल र चन्द्रागिरिमा सुदूरपश्चिमेली समुदायले गौरा मनाउँछन् [१०]।

जोगाउने प्रयास र बाँकी प्रश्न

हेरिएका स्रोतमा संरक्षणका केही ठोस उदाहरण भेटिन्छन्। पन्तको फाग–सगुन सङ्ग्रहलाई भण्डारीले यस क्षेत्रको मौखिक परम्परालाई लिखित रूपमा जोगाउने महत्त्वपूर्ण प्रयास मानेका छन् [२]। सन् २०१७ को रिपोर्टअनुसार महेन्द्रनगरमा महाकाली साहित्य सङ्गम र खप्तड समाजले गौराका बेला खुलामञ्च र संविधान चोकमा दैनिक देउडा आयोजना गर्थे र सयौँ मानिस सहभागी हुन्थे [११]। काठमाडौंको इमाडोलमा सुदूरपश्चिम महालक्ष्मी समाज घरबाहिर बसे पनि पर्वका विधि चलिरहून् भनेर स्थापना भएको उसका अध्यक्षले बताएका छन् [१०]।

तर चिन्ता पनि उत्तिकै छ। सोही २०१७ को रिपोर्टमा गायक लालबहादुर धामीले देउडा खेल्नेको सङ्ख्या घटेको बताएका छन् [११]। ऐरले आधुनिकीकरण र मौखिक परम्पराको कमजोर हुँदै गएको अवस्थालाई देउडाको निरन्तरताका लागि चुनौती मानेका छन्। लिखित अभिलेख नभएकाले यो परम्परा हराउने जोखिममा रहेको र यसलाई संस्थागत सहयोग चाहिने उनको निष्कर्ष छ [३]। शाहले भने लोकप्रियताले केही ठाउँमा युवामा फेरि रुचि जगाएको र देउडा सिकाउने तथा दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास सुरु भएको उल्लेख गरेका छन् [५]।

यी स्रोतले देखाउने एउटा भिन्नता ध्यान दिनलायक छ। देउडा रेकर्डिङ, एफएम र मेला महोत्सवमार्फत नयाँ बजार र नयाँ श्रोतासम्म पुगेको छ। फाग र सगुन भने विवाह, व्रतबन्ध, न्वारन र गौराजस्ता संस्कारसँग बाँधिएका छन् र तिनको भविष्य ती संस्कारमा कति महिला भेला भएर गाउँछन् भन्नेमा भर पर्छ [२]। यो लेखकको व्याख्या हो। फाग अहिले कुन गाउँमा कति गाइन्छ भन्ने तथ्याङ्क यी स्रोतमा छैन। त्यसका लागि गाउँमै गएर गरिने नयाँ अध्ययन चाहिन्छ।

स्रोत तथा सन्दर्भ

  1. सङ्गीत अनुसन्धान तथा विकास मञ्च (MRDF) नेपाल, 'Deuda', Nepali Musical Culture खण्ड (लेखक/मिति उल्लेख छैन; साइट © २०२३) — https://www.mrdfnepal.org.np/culture/deuda/
  2. चित्रराज भण्डारी, Modernity and Its Pervasive Impact on Traditional Oral Songs and Poetry, स्नातकोत्तर शोधपत्र, केन्द्रीय अङ्ग्रेजी विभाग, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, मे २००९ — https://elibrary.tucl.edu.np/items/a76caafc-c15d-4587-8c71-1b127a1230db
  3. नरेन्द्रबहादुर ऐर, 'Ḍeuḍā: A Resonance of Folk Poetic Tradition', Far Western Review, ३(१), २०२५, पृ. १९१–२०७, doi:10.3126/fwr.v3i1.84664 — https://www.nepjol.info/index.php/fwr/article/view/84664
  4. नरेन्द्रबहादुर ऐर, 'Deudā: A Verbal Art of the Subaltern', Far Western Review, १(१), २०२३, पृ. १६०–१७२ — https://nepjol.info/index.php/fwr/article/download/58333/43575/172496
  5. देवेन्द्रबहादुर शाह, 'Transformation of Deuda Song: Folk to Popular Culture', DEPAN, ५(१), २०२३, पृ. २७–३२, doi:10.3126/depan.v5i1.74042 — https://nepjol.info/index.php/depan/article/view/74042
  6. वसन्तप्रताप सिंह, 'काली-कर्णालीको हृदय आवाज : देउडा', कान्तिपुर (कोसेली), कात्तिक २२, २०८२ — https://ekantipur.com/koseli/2025/11/08/the-heart-of-kali-karnali-deuda-49-49.html
  7. यज्ञराज उपाध्याय, 'सुदूरको सान: लोक सुस्केराको ओज', कान्तिपुर, माघ ९, २०७९ — https://ekantipur.com/Art/2023/01/23/167444256637272341.html
  8. भवानी भट्ट, 'देउडा जोगाउँदै नयाँ पुस्ता', कान्तिपुर, चैत १३, २०८० — https://ekantipur.com/feature/2024/03/26/new-generation-protecting-deuda-45-28.html
  9. तर्कराज भट्ट, 'सुदूरपश्चिममा घर-घरमा बिरुडा भिजाउँदै गौरा पर्व सुरु', कान्तिपुर, भदौ १६, २०८३ — https://ekantipur.com/sudurpaschim-pradesh/2026/09/01/178824611610038332.html
  10. Aarya Chand, 'Songs of faith and struggle in Nepal's Far-West', The Kathmandu Post, २१ अगस्ट २०२५ — https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/21/songs-of-faith-and-struggle-in-nepal-s-far-west
  11. Bhawani Bhatta, 'Deuda making a comeback', The Kathmandu Post, २९ अगस्ट २०१७ — https://kathmandupost.com/art-entertainment/2017/08/29/deuda-making-a-comeback

विषय: अछामकञ्चनपुरकैलालीडडेलधुराडोटीदार्चुलाबझाङबाजुराबैतडीसुदूरपश्चिम प्रदेशगौराडोटेली संस्कृतिदेउडाफागमौखिक परम्परालोकगीतसगुनसुदूरपश्चिम