सांस्कृतिक शब्दकोश
नेपाली चाडपर्व, रीतिरिवाज, लोकसंस्कृति र सम्पदासँग जोडिएका शब्दहरूको छोटो अर्थ र सम्बन्धित लेख।
आ
- आँखीझ्याल Aankhi Jhyal
- नेवारी परम्परागत वास्तुकलामा प्रयोग हुने बुट्टेदार काठको झ्याल।
इ
- इन्द्रजात्रा Indra Jatra
- काठमाडौँमा भाद्र शुक्ल पक्षमा मनाइने जात्रा, जसमा लिङ्गो ठड्याइन्छ र कुमारी, गणेश तथा भैरवको रथ तानिन्छ।
उ
- उधौली–उभौली Udhauli–Ubhauli
- किरात समुदायको प्रकृति र कृषिसँग जोडिएको पर्व; उभौली वैशाख पूर्णिमा र उधौली मंसिर पूर्णिमामा मनाइन्छ र साकेला नाचिन्छ।
ग
- गौरा पर्व Gaura Parva
- सुदूरपश्चिम र कर्णालीका विभिन्न भागमा भाद्र शुक्ल पक्षमा मनाइने पर्व, जसमा गौरा (पार्वती) र महेश्वरको पूजा गरिन्छ र गौरा खेलिन्छ।
घ
- घटस्थापना Ghatasthapana
- दशैँको पहिलो दिन, जब कलश स्थापना गरी जमरा राखिन्छ।
छ
- छठ Chhath
- कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा सूर्यदेवको उपासना गरिने पर्व, जुन मुख्यतः मधेश र मिथिला क्षेत्रमा मनाइन्छ।
ज
- जमरा Jamara
- घटस्थापनाका दिन माटोमा जौ, मकै आदि छरेर उमारिने पहेँलो अंकुर, जुन विजयादशमीमा टीकासँगै शिरमा लगाइन्छ।
ड
- डोट्याली भाषा Doteli
- सुदूरपश्चिमको डोटी क्षेत्रमा केन्द्रित र विभिन्न स्थानीय भेदसहित बोलिने भाषा।
ढ
- ढाका टोपी Dhaka Topi
- ढाका कपडाबाट बनाइने टोपी, जसलाई नेपाली पहिचानको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
त
द
- दशैँ Dashain
- नेपालको सबैभन्दा लामो र प्रमुख हिन्दू पर्व, जुन आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मनाइन्छ।
- देउडा Deuda
- सुदूरपश्चिम र कर्णाली क्षेत्रको लोकगीत तथा सामूहिक नाच, जसमा हातमा हात समाएर घेरामा पाइला मिलाउँदै सवाल–जवाफ शैलीमा गाइन्छ।
- देउसी Deusi
- तिहारमा युवाहरूले घरघर पुगेर गाउने परम्परागत गीत र आशीर्वादको प्रचलन।
प
- पौभा Paubha
- नेवार समुदायको परम्परागत धार्मिक चित्रकला, जुन प्रायः कपडामा बनाइन्छ।
फ
- फूलपाती Fulpati
- दशैँको सातौँ दिन (सप्तमी), जब नवपत्रिका अर्थात् विभिन्न पात–फूल घरमा भित्र्याइन्छ।
ब
- बिरुडा Biruda
- गौरा पर्वमा पूजाका लागि भिजाइने विभिन्न प्रकारका अन्न, जसलाई पछि प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
भ
- भैलो Bhailo
- तिहारमा घरघर गई गाइने परम्परागत गीत र त्यससँग जोडिएको उत्सव।
म
- माघी Maghi
- माघ १ गते मनाइने थारु समुदायको नयाँ वर्ष तथा प्रमुख पर्व।
ल
- ल्होसार Lhosar
- तामाङ (सोनाम), गुरुङ (तमु), शेर्पा (ग्याल्पो) लगायत समुदायले मनाउने नयाँ वर्षको पर्व।
व
- विजयादशमी Vijaya Dashami
- दशैँको दसौँ दिन, जब ठूलाबडाबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ।
ष
- षोडश संस्कार Shodasha Sanskar
- हिन्दू परम्परामा जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने सोह्र संस्कार, जस्तै न्वारान, अन्नप्राशन र विवाह।
ह
- हुड्केली Hudkeli
- हुड्को नामक सानो बाजा बजाउँदै प्रस्तुत गरिने पश्चिम नेपालको लोकनाच तथा गायन परम्परा।