२०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाको मातृभाषा तालिकामा सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लासँग जोडिएका सात नाम छुट्टाछुट्टै छन्: डोटेली, बैतडेली, अछामी, बझाङी, बाजुरेली, दार्चुलेली र डडेल्धुरी। डोटेलीलाई मातृभाषा बताउने ४,९४,८६४ जना छन्, जुन देशको जनसङ्ख्याको १.७ प्रतिशत हो। बैतडेली बोल्ने १,५२,६६६, अछामी १,४१,४४४, बाजुरेली ५६,४८६, दार्चुलेली ४५,६४९ र डडेल्धुरी २१,३०० जना देखिन्छन् [१]। बझाङीको सङ्ख्या भने हामीले हेरेका दुई स्रोतमा फरक छ: एउटामा ९९,६३१ [१], अर्कोमा ९६,३३१ [५]।
यी नाम अलगअलग भाषाका हुन् कि एउटै भाषाका स्थानीय रूप? सुदूरपश्चिमका धेरै भाषाविद् र लेखक यिनलाई डोट्याली भाषाकै भेद मान्छन् [४][५]। यो लेखमा उपलब्ध अध्ययनका आधारमा डोट्यालीका स्थानीय भेद, नेपाली र कुमाउनीसँगको सम्बन्ध, मौखिक परम्परा र संरक्षणका चुनौती केलाइएको छ।
एउटै भाषा, धेरै नाम
भाषाविद् खगेन्द्र जोशीका अनुसार काली र कर्णालीबीचको भूभागमा बोलिने भाषिक भेदहरूको समूहलाई डोट्याली भनिन्छ। कञ्चनपुर, डडेल्धुरा, बैतडी, दार्चुला, बझाङ, बाजुरा, अछाम, डोटी र कैलाली यसका मुख्य प्रयोगक्षेत्र हुन्। भाषाको नाम ऐतिहासिक डोटी राज्यबाट आएको हो। भूगोल धेरै ठूलो नभए पनि यसका दर्जनभन्दा बढी भाषिक भेद छन् र भाषाको मानकीकरण भइसकेको छैन [४]। अन्तर्राष्ट्रिय मानक ISO 639-3 मा यसको कोड dty हो [४]।
भाषिक सर्वेक्षणका एक प्रतिवेदनअनुसार २०६८ सालको जनगणनामा पहिलो पटक सुदूरपश्चिमका यी भेदलाई डोट्याली, अछामी, बझाङीजस्ता छुट्टै नाममा सूचीकृत गरिएको थियो। त्यति बेला डोट्याली ७,८७,८२७, बैतडेली २,७२,५२४, अछामी १,४२,७८७ र दार्चुलेली ५,९२८ जना रहेको उल्लेख छ [२]। यी अङ्क २०७८ सँग दाँज्दा डोटेली र बैतडेली घटेका र दार्चुलेली बढेका देखिन्छन्। हाम्रो व्याख्यामा यसले वक्ताको सङ्ख्याभन्दा पनि मानिसले जनगणनामा आफ्नो भाषालाई कुन नामले चिनाए भन्ने कुरा फेरिएको सङ्केत गर्छ। तर यसलाई पुष्टि गर्ने छुट्टै अध्ययन हामीले भेटेनौँ।
२०७८ का सातै नामको सङ्ख्या जोड्दा दस लाखभन्दा केही बढी हुन्छ (हाम्रो हिसाब, [१] का अङ्कमा आधारित)। रमेश पन्तले २०७८ को जनगणनाले डोट्याली, बैतडेली, डडेल्धुरेलीलगायत नाममा अलग तथ्याङ्क दिए पनि यी जिल्लामा बोलिने भाषा एउटै भएको तर्क गरेका छन् [५]।
भेदहरूबीच शब्द कति मिल्छन्?
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल भाषिक सर्वेक्षण (लिनसुन) का लागि सुरेन सापकोटाले २०६९ साउनमा डोटी, डडेल्धुरा, अछाम र कञ्चनपुरमा पन्ध्र दिन क्षेत्रकार्य गरी प्रतिवेदन तयार पारेका थिए [२]। उनले छवटा ठाउँका वक्ताबाट २१० आधारभूत शब्दको सूची सङ्कलन गरी शाब्दिक समानता नापे।
नतिजाअनुसार डोटीकै बुडर र दिपायलका शब्द ८६ प्रतिशत मिले। डडेल्धुराको भेद डोटीका दुवै ठाउँसँग ७४ प्रतिशत मिल्यो। बैतडेली बुडरसँग ७३ र दिपायलसँग ६९ प्रतिशत, दार्चुलेली डोटी र बैतडीका भेदसँग ६५ देखि ६८ प्रतिशत मिले। अछामी भने सबैभन्दा टाढा देखियो: बैतडेलीसँग ५०, दार्चुलेलीसँग ५४, डोटीका भेदसँग ५८ र डडेल्धुरासँग ६१ प्रतिशत [२]।
प्रतिवेदनले ६० प्रतिशतभन्दा कम समानता भए अलग भाषा मान्ने र त्योभन्दा माथि भए बोधगम्यता परीक्षण गर्नुपर्ने मापदण्ड अपनाएको छ। तर समयको अभावले यो परीक्षण (रेकर्डेड टेक्स्ट टेस्ट) गरिएन [२]। त्यसैले शब्द तुलनाले मात्र अछामी अलग भाषा हो वा होइन भन्ने टुङ्गो लाग्दैन। प्रतिवेदनले दार्चुलेली र बैतडेलीलाई डोट्यालीअन्तर्गत र अछामीलाई हालका लागि पश्चिमी नेपालीअन्तर्गत राखेको छ [२]।
सहभागी वक्ताहरूले आफैँ नक्सा बनाएर भेद छुट्याउँदा पनि यस्तै तस्बिर आयो। बुडरका सहभागीले डोटी, डडेल्धुरा, कैलाली, कञ्चनपुर, दार्चुला र बैतडीको बोली मिल्दोजुल्दो, अछाम र बझाङको बोली बुझिने तर केही फरक भनेका थिए। डडेल्धुराका सहभागीले भने बझाङलाई पनि पहिलो समूहमै राखे र अछाम, बाजुरा, कालीकोट, दैलेख, हुम्ला र जुम्लालाई फरक भने [२]।
पछि एसआईएल इन्टरनेसनलले गरेको अर्को समाजभाषिक अध्ययनको सारांशअनुसार डोट्यालीमा चार सम्भावित भाषिका छन्, तिनबीच आपसी बुझाइ उच्च छ र सबै भाषिकाले भाषिक सामग्री साझा प्रयोग गर्न सक्छन्। डोटीको भेदप्रति वक्ताहरूको धारणा सकारात्मक पाइयो [३]। यो प्रतिवेदनको पूरा पाठ हामीले पढ्न पाएनौँ, त्यसैले ती चार भाषिका कुन हुन् भन्ने यहाँ उल्लेख गरिएको छैन।
नेपाली र कुमाउनीसँगको नाता
डोट्यालीलाई लामो समय नेपालीकै भाषिका मानिँदै आयो। सापकोटाको प्रतिवेदनअनुसार छुट्टै आईएसओ कोड पाउनुअघि यसलाई नेपालीको भाषिका मानिन्थ्यो [२]। सन् २००७ को एक स्नातकोत्तर शोधपत्रले पनि डोटेलीलाई नेपालीको भाषिका भन्दै यसमा कुमाउनीको प्रभाव रहेको उल्लेख गरेको छ [७]।
जोशीको तर्क फरक छ। उनका अनुसार डोट्याली संस्कृतबाट खस प्राकृत र खस अपभ्रंश हुँदै विकसित भएको हो। यसको ध्वनि, व्याकरण, अर्थ र शब्दभण्डार नेपालीभन्दा भिन्न भएकाले यो छुट्टै भाषा हो [४]। उनले दिएको एउटा उदाहरण: डोट्यालीमा ‘माणो’ (चामलको पिठोबाट बनाइने खानेकुरा) र ‘मानो’ (नाप्ने एकाइ) फरक शब्द हुन्। नेपालीमा शब्दबीचको ण र न ले यसरी अर्थ छुट्याउँदैनन् [४]। भाषा आयोगको सिफारिसबारे कान्तिपुरमा प्रकाशित समाचारमा भाषाविद् चूडामणि बन्धुले पनि पहिले नेपालीको पश्चिमी भाषिका मानिएको डोटेली छुट्टै भाषाका रूपमा विकसित भइसकेको बताएका छन् [६]।
कुमाउनीसँगको निकटता पनि स्रोतहरूले देखाउँछन्। सापकोटाको प्रतिवेदनले डोट्यालीलाई कुमाउनीसँग केही हदसम्म मिल्ने भाषा भनेको छ। बैतडीका सहभागीहरूका अनुसार उनीहरूलाई अछामीभन्दा डोट्याली र कुमाउनी बढी बुझिन्छ। महाकाली अञ्चलका धेरै पुरुष वक्ता भारतका कुमाउनी र हिन्दीभाषीसँगको सम्पर्कले ती भाषा पनि बोल्छन् [२]। रमेश पन्तका अनुसार खस भाषाबाट कुमाउनी, डोट्याली र सिञ्जाली समानान्तर रूपमा विकसित भए: महाकाली पश्चिम कुमाउनी, महाकाली र कर्णालीबीच डोट्याली र कर्णाली क्षेत्रमा सिञ्जाली [५]।
यसरी भाषा हो कि भाषिका भन्ने बहस भाषावैज्ञानिक तथ्यमा मात्र होइन, पहिचान र नीतिसँग पनि जोडिएको देखिन्छ। सापकोटाले पनि स्थानीय बुद्धिजीवी र वक्ताहरूले डोट्यालीलाई राष्ट्रिय भाषाका रूपमा मान्यता दिन माग गरिरहेको उल्लेख गरेका छन् [२]।
गीत, गाथा र कथामा बाँचेको भाषा
डोट्याली लिखितभन्दा मौखिक रूपमा धनी छ भन्ने कुरामा स्रोतहरू सहमत छन्। सापकोटाको सर्वेक्षणमा सहभागी सबै ७२ जनाले आफ्नो भाषामा लोककथा रहेको बताए। धेरैले गीत, धार्मिक साहित्य र रेडियो कार्यक्रम पनि उल्लेख गरे। तर अधिकांशले आफ्नो भाषामा लिखित सामग्री नभएको बताए, र वर्ण सूची पनि टुङ्गो लागिसकेको थिएन [२]।
उक्त प्रतिवेदनले छलिया, भडा, झोडा, चपेली, बैरा, देउडा, चैत र जागरलाई यस क्षेत्रको संस्कृतिको अङ्ग भनेको छ। वीरताका गाथा जागरलाई कत्युरी कालदेखि डोटीको महत्त्वपूर्ण परम्परा मानिएको छ [२]।
पन्तले पञ्चमराज भट्ट र पुष्करराज भट्टको कालविभाजन उद्धृत गर्दै प्रारम्भिक कालमा चैत, भडा, फाग र सगुनको रचना भएको उल्लेख गरेका छन्। पछि भडा, चरित्रगाथा, लोकरामायण, महाभारतका गाथा र गौरा पर्वसँग जोडिएको अठ्यावली विकसित भए। झोडा, चाँचरी, भगन्यौला, देउडा र बैराको पनि विकास भयो [५]। विवाह, मेलापात र पर्वमा ठट्यौली, उखान टुक्का, देउडा, दोहोरी र लोकगाथाको प्रयोग हुन्छ। बालबालिकाको सिकाइ ‘हल्लोरी बाला हल्लोरी’, ‘च्यूँ मुसी च्यूँ’ जस्ता लोरीबाट सुरु हुन्छ [५]।
लिखित परम्परा भने हालैको हो। पन्तका अनुसार राम बहादुर चन्दको लोकगीत सङ्ग्रह (२०१७) लाई यस क्षेत्रको लोकसंस्कृतिमा प्रकाशित पहिलो कृति मानिन्छ। आर.डी. प्रभास चटौतको डोट्याली बृहत् शब्दकोश (२०५८) र श्रीधर पन्तको डोट्याली व्याकरण जस्ता कृति पछि आए [५]। सञ्चार माध्यममा २०५४ मा कञ्चनपुरमा दर्ता भएको गुगुल्डि मासिक पत्रिका अझै निरन्तर छ। २०५७ असार २९ देखि रेडियो नेपालको सुर्खेत प्रसारण केन्द्रबाट डोट्यालीमा समाचार सुरु भयो र दिपायल केन्द्रबाट देउडा गीतको कार्यक्रम ‘हजारीमाला’ बज्न थाल्यो। गोरखापत्रले २०७३ देखि मातृभाषाको पृष्ठमा डोट्याली समाचार छाप्न थालेको हो [५]।
खतरा कहाँ छ?
२०६९ को सर्वेक्षणले डोट्याली, अछामी, बैतडेली र दार्चुलेलीको जीवन्तता उच्च पाएको थियो। सबै ७२ उत्तरदाताले आफ्ना बालबालिका मातृभाषा बोल्ने बताए। ९७ प्रतिशतले युवाहरू भाषा राम्ररी बोल्छन् भने। गाउँका अधिकांश अभिभावक बच्चासँग मातृभाषामै बोल्ने कुरा पनि आयो [२]। एसआईएलको अध्ययनको सारांशले पनि भाषाको जीवन्तता बलियो रहेको जनाएको छ [३]।
तर उही सर्वेक्षणमा ७२ मध्ये ४० जना, अर्थात् ५६ प्रतिशतले हजुरबा-हजुरआमाको पालाको भाषाभन्दा अहिलेको भाषा फेरिएको महसुस गरे। उच्चारण, शब्दभण्डार र अरू भाषाका शब्द मिसाउने प्रवृत्ति मुख्य परिवर्तन थिए। यस्तो परिवर्तन कम उमेरका उत्तरदाताले बढी महसुस गरेका थिए [२]। यो सर्वेक्षणको नमुना सानो थियो र एक दशकभन्दा पुरानो पनि हो।
हालैको लेखमा पन्तले छुट्टै चिन्ता औँल्याएका छन्। उनका अनुसार अरू भाषाको प्रभावले डोट्याली वक्ता घट्दै छन्। घरमै बालबालिकालाई नेपाली र अङ्ग्रेजी बोल्न प्रेरित गरिन्छ, केही विद्यालयले मातृभाषा बोलेकोमा दण्डसमेत दिन्छन्। सहर केन्द्रित शिक्षा र प्रशासनका कारण डोट्यालीलाई ‘गाउँले भाषा’ का रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले केही युवामा हीनताबोध बढाएको छ [५]। यी अवलोकन हुन्, सङ्ख्यात्मक सर्वेक्षण होइनन्। २०६९ को सर्वेक्षणपछि वक्ताको व्यवहार नाप्ने नयाँ अध्ययन हामीले भेटेनौँ।
अर्को चुनौती मानक रूपको अभाव हो। उच्चारण, शब्द चयन र व्याकरणमा एकरूपता नहुँदा सञ्चार र औपचारिक सामग्री बनाउन कठिनाइ भएको पन्तले लेखेका छन् [५]। जोशी पनि मानकीकरण नभएकाले भाषाले स्पष्ट स्वरूप लिन नसकेको बताउँछन् [४]।
संरक्षणका लागि के चाहिन्छ
नीतिगत रूपमा एउटा ठूलो कदम चालिएको छ। भाषा आयोगले २०७८ भदौमा प्रदेशगत सरकारी कामकाजका लागि ११ भाषा सिफारिस गर्दा सुदूरपश्चिमका लागि डोट्याली र थारू तोकेको थियो [६]। तर यो सिफारिस लागू गर्न प्रदेशले कानुन बनाउनुपर्छ। पन्तका अनुसार प्रदेश सरकारबाट अहिलेसम्म यसका लागि स्पष्ट कानुनी व्यवस्था भएको छैन [५]।
शिक्षामा केही स्थानीय प्रयास भएका छन्। केही जिल्लाका सामुदायिक विद्यालयले स्थानीय विषयको पाठ्यक्रममा कक्षा १ देखि ८ सम्म फागसगुन, ढुस्को, धमारी, देउडा, उखान टुक्का र लोकगाथा पढाउँदै आएका छन्। तर औपचारिक पाठ्यपुस्तक, तालिमप्राप्त शिक्षक र प्रशासनिक सहयोग अभावमा यो संस्थागत हुन सकेको छैन [५]। २०६९ को सर्वेक्षणमा सबै पुरुष र ९२ प्रतिशत महिला उत्तरदाताले प्राथमिक तहमा बालबालिकालाई मातृभाषामै पढाउन चाहेका थिए [२]।
उत्तरदाताहरूले शब्दकोश, व्याकरण, पाठ्यपुस्तक, साक्षरता सामग्री, रेडियो-टेलिभिजन कार्यक्रम र विश्वविद्यालयमा भाषाविज्ञान पढ्न कोटासम्म माग गरेका थिए। प्रतिवेदनले सरकारलाई मातृभाषा शिक्षा नीति, भाषा योजना र क्षेत्रीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान बनाउन सिफारिस गरेको छ [२]।
स्रोतहरू पढ्दा दुईवटा खाली ठाउँ स्पष्ट देखिन्छन्। पहिलो, भेदहरूबीच बोधगम्यता नाप्ने विस्तृत तथ्याङ्क सहज रूपमा उपलब्ध छैन। लिनसुनको सर्वेक्षणले यो परीक्षण गर्न सकेन, र एसआईएलको प्रतिवेदनको सारांशमात्र हामीले पढ्न पायौँ [२][३]। दोस्रो, मानकीकरण गर्दा बझाङी, अछामी, बैतडेलीलगायत अरू भेदका वक्तालाई कसरी समेट्ने भन्ने प्रश्न पन्त आफैँले उठाएका छन् [५]। यसको जवाफ खोज्न देउडा, जागर, फाग र लोककथा जस्ता मौखिक विधालाई जिल्लैपिच्छे रेकर्ड गरी अभिलेख राख्ने काम एउटा व्यावहारिक सुरुआत हुन सक्छ भन्ने हाम्रो विचार छ।
स्रोत तथा सन्दर्भ
- Dan Raj Regmi, Status of the mother tongues in the 2021 census of Nepal, Journal of Nepalese Studies 16(1): 17-39, 2024 (Table 5, p. 23; National Population and Housing Census 2021 को तथ्याङ्कमा आधारित). https://nepjol.info/index.php/jofns/article/view/71780
- Suren Sapkota, A Sociolinguistic Survey of Dotyali, Achhami, Baitadeli and Darchuleli (Spoken in Far-Western Region of Nepal), Linguistic Survey of Nepal (LinSuN), Central Department of Linguistics, Tribhuvan University, 2013. https://portal.tu.edu.np/downloads/Dotyali_2023_09_20_20_29_48.pdf
- Katharina Tupper and Stephanie Eichentopf, A Sociolinguistic Study of Dotyali, SIL Electronic Survey Reports / Journal of Language Survey Reports 2019-004, SIL International, 2019 (सारांश मात्र पढिएको). https://nepal.sil.org/resources/archives/81187
- खगेन्द्र जोशी, डोट्याली भाषाको वर्णव्यवस्था, Sudurpaschim Spectrum 1(1): 230-246, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय, 2023. https://nepjol.info/index.php/sudurpaschim/article/view/63470
- रमेश पन्त 'मितबन्धु', सुदूरपश्चिममा डोट्याली भाषाको प्रयोग, भाषालोक 5(1): 55-72, भाषा आयोग, चैत २०८२ (2026). https://nepjol.info/index.php/bhashalok/article/view/94432
- गणेश राई, प्रदेशमा ११ भाषा सिफारिस, कान्तिपुर, भदौ २३, २०७८. https://ekantipur.com/news/2021/09/08/163106136964166335.html
- Ganesh Raj Paneru, A Comparative Study of English and Doteli Kinship Terms, M.Ed. thesis, Department of English Education, Tribhuvan University, 2007. https://elibrary.tucl.edu.np/items/1bb31960-2b00-445a-8961-a05dde7006d7/full
