दिपायलमा सेती नदीको किनारमा डोटी राज्यको पुरानो दरबार अहिले भग्नावशेषका रूपमा छ। जिल्ला प्रशासन कार्यालय, डोटीले जिल्लाको परिचयमा यही कुरा लेखेको छ [१]। जिल्ला समन्वय समितिको परिचयमा पनि “डोटी अलग्गै राज्य भएको समयका पुराना राजकोट” दिपायलका पुरातात्त्विक तथा पर्यटकीय स्थलको सूचीमा परेका छन् [२]। सरकारी कागजमा नाम त छ, तर ती संरचना कसले, कहिले बनाए र अहिले कुन अवस्थामा छन् भन्ने विवरण भने निकै पातलो छ।
यस लेखमा डोटीका ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदाबारे सार्वजनिक स्रोतमा के लेखिएको छ भनेर सङ्केलन गरिएको छ। जुन कुरा अभिलेख वा उत्खननबाट पुष्टि भएका छन्, जुन कुरा परम्परा र जनविश्वासमा आधारित छन्, र जहाँ स्रोतहरू आपसमा मेल खाँदैनन्, ती छुट्टाछुट्टै देखाउने प्रयास गरिएको छ।
कत्युरीदेखि रैकासम्म: डोटी राज्यको पृष्ठभूमि
डोटी राज्यको उत्पत्तिलाई धेरैजसो स्रोतले कत्युरी राज्यको विघटनसँग जोड्छन्। कत्युरी वंश सातौँ शताब्दीदेखि बाह्रौँ शताब्दीसम्म शासनमा रहेको र त्यसको पतनपछि तेह्रौँ शताब्दीको सुरुतिर डोटी राज्य उदाएको उल्लेख पाइन्छ [६]। विकिपिडियामा उद्धृत इतिहास ग्रन्थहरूअनुसार डोटीका संस्थापक निरञ्जन मल्लदेव थिए र यहाँका शासकलाई “रैका” भनिन्थ्यो [९]। तर त्यही पृष्ठमा राजाहरूको सूचीका धेरै मिति अलग स्रोतबिना राखिएका छन् र कतिपय नाम र साल दोहोरिएका वा बाझिएका छन्। त्यसैले राजाहरूको पूर्ण वंशावली यहाँ दिइएको छैन।
डोटी राज्यको अन्त्यबारे स्रोतहरू एउटै सालमा पुग्छन्। काठमाडौं पोस्टको २०१४ को रिपोर्टअनुसार वि.सं. १८४७ मा अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा गोरखाली सेनाले डोटीका राजा दीप शाहीलाई पराजित गरेपछि डोटी एकीकृत नेपालमा गाभियो [४]। शैलेश्वरी मन्दिरका पुजारी प्रेमशंकर भट्टले पनि कान्तिपुरसँग वि.सं. १८४७ मा अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा डोटी नेपालमा गाभिएको बताएका छन् [७]। अङ्ग्रेजी स्रोतहरूले यसलाई सन् १७९० भनेका छन् [६], जुन वि.सं. १८४७ सँग मेल खान्छ।

अजयमेरुकोट: पुरानो राजधानी, अहिले डडेलधुरामा
डोटी राज्यको इतिहास पढ्दा अजयमेरुकोटको नाम बारम्बार आउँछ। तर यो कोट आजको डोटी जिल्लामा होइन, डडेलधुरा जिल्लाको अजयमेरु गाउँपालिकामा पर्छ। स्थानीय रूपमा यसलाई अमरगढी पनि भनिन्छ [५]। आजको प्रशासनिक सिमाना र पुरानो डोटी राज्यको सिमाना एउटै होइनन् भन्ने कुरा यसले सम्झाउँछ।
वि.सं. २०८१ फागुनमा पुरातत्व विभागको टोलीले अजयमेरुकोटमा उत्खनन गरेको थियो। राससको समाचारअनुसार उत्खननका लागि गाउँपालिकाले ९० लाख रुपैयाँ छुट्याएको थियो। त्यहाँ राजा निरयपालदेवका ताम्रपत्र र वि.सं. १४१९ सम्मका शिलालेख भेटिएका छन् [५]। प्रमुख पुरातत्व अधिकृत भाष्कर ज्ञवालीले कोटलाई कत्युरी राजवंशको उत्कृष्ट कलाशैलीमा बनेको बताएका छन् [५]। अङ्ग्रेजी समाचारअनुसार दरबार, देवल, मण्डप र नौला गरी आठ ठाउँमा शिलालेख भेटिए [६]।
कोट कसले स्थापना गरे भन्नेमा भने एकमत छैन। किंवदन्तीअनुसार राजकुमार सहस्रपाल र निरयदेव पालले यो कोट स्थापना गरेका थिए। कतिपयले राजा नागी मल्लले बनाएको भन्छन्, तर यो विवादित छ [५]। समाचारअनुसार वि.सं. १४४१ मा रैका वंशका नागी मल्लले अजयमेरु कब्जा गरेपछि यसलाई नागी मल्लको कोट भन्न थालियो [५]।
उत्खननमा दरबारका भग्नावशेष, नौला, देवल, वीरखम्ब र राजाको बैठकस्थल भेटिए। तीन नौलामध्ये दुईको भग्नावशेष मात्र बाँकी छ भने एउटाको पानी अझै खान प्रयोग हुन्छ। राजाका घोडा बाँध्ने ठाउँलाई घोलिडाँस भनिन्छ [५]। मूल दरबार सात तलाको थियो भन्ने भनाइ छ, तर यो उत्खननबाट पुष्टि भएको तथ्य होइन, स्थानीय भनाइ मात्र हो [५]।
केही स्रोतले अकबरको पालामा मुस्लिम सेनाले अजयमेरुमा आक्रमण गरेपछि राजधानी सिलगढीतिर सारिएको लेखेका छन् [६][९]। यस लेखका लागि हेरिएका स्रोतमा यो कुराको प्राथमिक प्रमाण दिइएको छैन। त्यसैले यसलाई पुष्टि भइसकेको इतिहासका रूपमा नभई प्रचलित विवरणका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
दिपायलका दरबार र भत्किँदै गएका संरचना
दिपायलको गनैरगौँडा डाँडामा रहेको डोटी दरबार राजा भूपति शाहको पालामा बनेको र राज्यको प्रशासनिक काम त्यहीँबाट चल्ने गरेको काठमाडौं पोस्टले लेखेको छ। २०१४ सम्ममा त्यहाँ जग र पर्खाल मात्र बाँकी थिए। रानी नुहाउन सेतीसम्म जाने सुरुङ बाटो पनि पुरिइसकेको थियो [४]। सोही रिपोर्टअनुसार दरबारको पुनर्निर्माण तथा संरक्षण कार्यक्रम बजेट अभावमा रोकियो। दिपायलका पूर्व उपमेयर प्रेम शाहका अनुसार पुरातत्व विभागले दरबार संरक्षणको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको थियो [४]।

त्यही रिपोर्टमा निरौलीको दरबारको पनि चर्चा छ। यो दरबार अजयमेरु कब्जा गर्ने चाँदपुरका राजा निरयपालले बनाएको भनिएको छ। तीन तलाको यो भवन घटेर आधा उचाइको भइसकेको र यसमा पुराना शिलापत्र थिए भन्ने विश्वास भए पनि ती कसले लगे भन्ने कसैलाई थाहा नभएको उल्लेख छ [४]। यसले मूल अभिलेख नै हराउने खतरा देखाउँछ।
राणाकालका संरचना पनि उस्तै अवस्थामा छन्। दिपायल सिलगढी नगरपालिका–६, नाचनथलीमा रहेको “मल्लो ढोका” भनिने दरबार बडाहाकिमको निवासका रूपमा प्रयोग हुन्थ्यो। अनलाइनखबरको २०७६ पुसको रिपोर्टअनुसार आधा ढुङ्गा र आधा इँटाको पर्खाल र स्लेटको छाना भएको करिब ४० कोठाको यो भवन धेरैजसो भत्किइसकेको थियो [८]। यो दरबार निजी स्वामित्वमा छ। स्वामित्व र सडक निर्माणबारे सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा परेको पनि रिपोर्टमा उल्लेख छ [८]। सम्पदा निजी स्वामित्वमा हुँदा संरक्षण र अभिलेखीकरण अझ जटिल हुन्छ भन्ने यसबाट देखिन्छ।
शैलेश्वरी मन्दिर र पेटारोको परम्परा

सिलगढीमा रहेको शैलेश्वरी मन्दिरलाई जिल्ला समन्वय समितिले जिल्लाको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल भनेको छ [२]। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार यो मध्य र सुदूरपश्चिमका पहाडका प्रसिद्ध तीर्थमध्ये एक हो। स्कन्द पुराणमा यस ठाउँको उल्लेख भएको बोर्डले लेखेको छ। मन्दिर परिसरमा शिवलिङ्ग, चतुर्भुज नारायण, गणेश, भैरव र मष्टा छन्, र दसैँमा विशेष पूजा हुन्छ [३]।
मन्दिरको नामबारे एउटा पौराणिक कथा प्रचलित छ। जनविश्वासअनुसार विवाहपछि शिव र पार्वती डोटीको चन्द्रगिरि पहाडमा बसेका थिए। ब्रह्मा, विष्णुलगायत देवता शिवलाई खोज्दै आउँदा पार्वती चट्टानमा परिणत भइन्। त्यही चट्टानलाई शिलादेवी र पछि शैलेश्वरी देवीका रूपमा पुजिन थालियो [१०]। यो कथा हो, ऐतिहासिक अभिलेख होइन। मन्दिर कहिले र कसले बनायो भन्ने कुरा यस लेखका लागि हेरिएका कुनै स्रोतमा भेटिएन।
शैलेश्वरीसँग जोडिएको एउटा जीवित परम्परा भने राम्रोसँग अभिलेख भएको छ। हरेक वर्ष डोटी गौडा, अहिलेको जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट सरकारी पूजा टोली पेटारो लिएर बाजुराको बडीमालिकातर्फ करिब १५ दिनको पैदल यात्रामा निस्कन्छ। पेटारोमा चाँदी र सुनका गहना, चाँदीको बाँसुरी, जनैलगायत पूजाका सामग्री हुन्छन्। हिँड्नुअघि टोलीले शैलेश्वरी मन्दिर र नाचनथलीको मालिका मन्दिरमा पूजा गर्छ [७]।
पुजारी प्रेमशंकर भट्टका अनुसार यो चलन वि.सं. १८४७ मा डोटी नेपालमा गाभिएपछि पुष्कर शाहको पालादेखि सुरु भएको मानिन्छ [७]। यो पुजारीको भनाइ हो, कुनै लिखित अभिलेखबाट पुष्टि भएको मिति होइन। उनका अनुसार २०५८/५९ सालसम्म पूजा सामग्रीका लागि गृह मन्त्रालयबाट बजेट आउँथ्यो। त्यसपछि शैलेश्वरी मन्दिर व्यवस्थापन समितिले आफैँ रकम जुटाउँदै आएको छ, र पछिल्लो समय स्थानीय पालिकाहरूले पालैपालो खर्च बेहोर्ने गरेका छन् [७]।
अन्य मन्दिर, मेला र तीर्थस्थल
जिल्ला समन्वय समितिको सूचीमा डोटीका धेरै धार्मिक स्थल छन्। दिपायलमा वसुधारा, कोटभैरव र दिलपेश्वर मन्दिर छन्। मुडभरामा पशुपतिनाथ, राजपुरमा पञ्चेश्वर महादेव, मुडेगाउँमा भागेश्वर र सालमुनि, सातफरीमा बेतालमाडौँ, कडामाडौँमा मालिका मन्दिर र बर्छैनमा मोहन्याल देवताको मन्दिर सूचीमा परेका छन्। लटमाडौँका प्राचीन शिव देवल, सरस्वतीनगरको भीमछेदन शिला र घण्टेश्वरको घण्टेश्वर मन्दिर पनि यसमै छन् [२]। यी धेरै स्थलको इतिहास, निर्माणकाल वा वास्तुकलाबारे सरकारी परिचयमा नाम र ठाउँभन्दा बढी विवरण छैन।
जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अनुसार जिल्लामा गौरा, फाग, होली र विशु जस्ता चाडपर्व मनाइन्छन्। शैलेश्वरी जात्रा, केदारेश्वर मेला, खप्तडको सहस्रलिङ्ग, कनाचौरको सेती–कर्णाली दोभान र दिपायलको कोटभैरवमा मेला–जात्रा लाग्छन् [१]। २०७८ को जनगणनाअनुसार जिल्लाका करिब ९९ प्रतिशत बासिन्दा हिन्दु धर्मावलम्बी छन् [१]।

खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज अछाम, बझाङ, बाजुरा र डोटी गरी चार जिल्लामा फैलिएको छ। दिपायलबाट खप्तड पुग्न ८ देखि ९ घण्टा हिँड्नुपर्छ [३]। खप्तड बाबा भनेर चिनिने स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वतीले यहाँ आश्रम बनाएका थिए। आर्यहरू मानसरोवर हुँदै खप्तडमा आएर बसेका थिए भन्ने भनाइ पर्यटन बोर्डले जनविश्वासका रूपमा मात्र उल्लेख गरेको छ [३]। डोटी जिल्लाको सबैभन्दा अग्लो भाग खप्तड क्षेत्र हो, करिब ३,२९५ मिटर [१]।
अभिलेखीकरणमा देखिएका खाडल
विकिपिडियामा पुरातत्व विभागको सूचीमा आधारित भनिएको डोटीका संरक्षित स्मारकको सूचीमा १८ वटा नाम छन्। तीमध्ये शैलेश्वरी मन्दिर, दिपायलकोट र कोटभैरव, दिलिपेश्वर महादेव मन्दिर, रानीपौवा, रानीघर, नौला, धुरकोट र निरौलीको ठूलाघर पर्छन् [११]। उक्त पृष्ठमा प्रत्येक स्मारकको स्थान, उमेर वा अवस्थाबारे विवरण छैन। सूचीमा बडीमालिका पनि राखिएको छ, जबकि पर्यटन बोर्डले बडीमालिकालाई बाजुरा जिल्लामा भनेको छ [३]। यो सूची पुरातत्व विभागको आफ्नै वेबसाइटसँग दाँजेर हेर्न सकिएन। त्यसैले यसलाई आधिकारिक दर्ता नभई सुरुआती सङ्केतका रूपमा मात्र लिनुपर्छ।
उपलब्ध स्रोतबाट केही खाडल प्रस्ट देखिन्छन्। पहिलो, दिपायल दरबार, निरौली दरबार र मल्लो ढोकाजस्ता संरचना भत्किँदै गएका रिपोर्ट छन्, तर तिनको नापजाँच, नक्सा वा फोटो अभिलेख सार्वजनिक रूपमा भेटिँदैन [४][८]। दोस्रो, निरौलीका शिलापत्र हराएको जस्तो घटनाले मूल अभिलेख नै गुम्ने खतरा देखाउँछ [४]। तेस्रो, अजयमेरुकोटमा उत्खनन हुनुअघि वर्षौँसम्म त्यहाँको इतिहास किंवदन्तीमा मात्र आधारित थियो। उत्खननपछि मात्र शिलालेख र ताम्रपत्रबाट केही मिति पुष्टि भएका छन् [५]।
चौथो, डोटी राज्यका राजाहरूको वंशावली र मितिबारे सजिलै भेटिने अनलाइन स्रोतहरू आपसमा बाझिन्छन्। तिनले सन्दर्भ दिएका पुस्तक र शिलालेख पनि सार्वजनिक रूपमा सजिलै पढ्न पाइँदैनन् [९]। शैलेश्वरी मन्दिर, कोटभैरव वा दिलपेश्वरजस्ता जीवित धार्मिक स्थलको निर्माणकाल र जीर्णोद्धारको इतिहास पनि सरकारी परिचयमा उल्लेख छैन [१][२]।
यसैले डोटीको सम्पदा अभिलेखीकरणको काम मन्दिर र कोटको नाम सूचीमा राखेर मात्र पूरा हुँदैन। प्रत्येक स्थलमा भएका शिलालेख, ताम्रपत्र र मूर्तिको फोटो र पाठ, संरचनाको नाप, स्वामित्वको अवस्था र स्थानीय परम्पराको लिखित विवरण चाहिन्छ। साथै कुन कुरा प्रमाणित इतिहास हो र कुन कुरा भनाइ हो भन्ने स्पष्ट छुट्याउनु पनि पर्छ। पेटारो परम्पराजस्तो जीवित चलनको विवरण पुजारी र सहभागीका भनाइमा मात्र सीमित छ [७]। यस्ता भनाइलाई लिखित रूप दिएर सुरक्षित गर्नु पनि यही कामको भाग हो।
स्रोत तथा सन्दर्भ
- जिल्ला प्रशासन कार्यालय, डोटी (गृह मन्त्रालय), डोटी जिल्लाको परिचय (Introduction of Doti District), मिति उल्लेख नभएको, हेरिएको २०२६. https://daodoti.moha.gov.np/en/post/introduction-of-doti-district
- जिल्ला समन्वय समिति, डोटी, संक्षिप्त जानकारी, मिति उल्लेख नभएको, हेरिएको २०२६. https://dccdoti.gov.np/brief-information-2
- Nepal Tourism Board, Pilgrimage Sites, मिति उल्लेख नभएको, हेरिएको २०२६. https://trade.ntb.gov.np/tourist-destination/pilgrimage-sites-2/
- Mohan Shahi, Historic palaces in Doti lie in dilapidated condition, The Kathmandu Post, 8 November 2014. https://kathmandupost.com/national/2014/11/08/historic-palaces-in-doti-lie-in-dilapidated-condition
- रासस, अजयमेरुकोटको उत्खननमा फेला परे विशिष्ट कलाकृति र निर्माणशैली, कान्तिपुर, फागुन ८, २०८१. https://ekantipur.com/news/2025/02/20/historical-ajaymerukot-is-being-excavated-41-05.html
- Pardafas (Puskar Bhandari/The Rising Nepal), First-Ever Excavation Begins at Ajaymerukot, Unraveling Centuries-Old History, 22 February 2025. https://english.pardafas.com/?p=55647
- अर्जुन शाह, डोटीको पेटारो : सदियौँदेखि बडीमालिका पुगिरहेको आस्थाको यात्रा, कान्तिपुर, साउन २०, २०८३. https://ekantipur.com/sudurpaschim-pradesh/2026/08/05/178591399306613316.html
- रामहरि ओझा, संरक्षण अभावले भत्कियो डोटीको राणाकालीन दरबार, अनलाइनखबर, पुस ८, २०७६. https://www.onlinekhabar.com/?p=822724
- Wikipedia, Doti (कत्युरी उत्पत्ति, रैका नाम, गोरखा युद्धका सन्दर्भ; Kathoch 2006, Pandey 1937, Vaidya लाई उद्धृत), हेरिएको २०२६. https://en.wikipedia.org/wiki/Doti
- Nepal Traveller, Shaileshwori Temple: Doti's Peaceful Hideaway, 27 January 2025. https://nepaltraveller.com/sidetrack/shaileshwori-temple-dotis-peaceful-hideaway
- Wikipedia, List of monuments in Doti, Nepal (पुरातत्व विभागको सूचीमा आधारित भनिएको), हेरिएको २०२६. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_monuments_in_Doti,_Nepal
